وبلاگ تجربه نگار
» ۱۰ شرطی که باعث بیاعتباری قرارداد میشود
قراردادها یکی از مهمترین ابزارهای ایجاد تعهد میان افراد هستند. بسیاری از معاملات، توافقهای کاری، قراردادهای ملکی و تجاری بر پایه شروطی تنظیم میشوند که طرفین برای حفظ منافع خود در متن قرارداد قرار میدهند.
اما نکته مهم اینجاست که هر شرطی که در قرارداد نوشته شود، الزاماً معتبر و قابل اجرا نیست. گاهی یک شرط به دلیل مخالفت با قانون یا اصول حقوقی، فاقد اعتبار است و در برخی موارد حتی میتواند باعث بیاعتباری کل قرارداد شود.
به همین دلیل شناخت شروط باطل، شروط مبطل و شرایطی که قرارداد را بیاعتبار میکنند برای هر فردی که قصد امضای قرارداد دارد، اهمیت زیادی دارد.
شرط باطل در قرارداد یعنی چه؟
شرط باطل به شرطی گفته میشود که از نظر قانون فاقد اعتبار است و دادگاه آن را قابل اجرا نمیداند؛ اما معمولاً وجود این شرط باعث از بین رفتن کل قرارداد نمیشود.
برای مثال:
فردی خانهای را خریداری میکند و در قرارداد شرط میشود:
«خریدار تحت هیچ شرایطی حق شکایت یا مراجعه به دادگاه را ندارد.»
این شرط به دلیل مخالفت با حق قانونی افراد برای مراجعه به مراجع قضایی، اعتبار ندارد؛ اما اصل قرارداد خرید و فروش خانه همچنان معتبر است.
شرط مبطل چیست؟
شرط مبطل شرطی است که نه تنها خودش اعتبار ندارد، بلکه باعث میشود کل قرارداد نیز باطل شود.
به عبارت دیگر، وجود چنین شرطی با ماهیت اصلی قرارداد یا قوانین اساسی تعارض دارد و قرارداد را از اعتبار خارج میکند.
مثلاً:
فروش مالی که مالکیت آن مشخص نیست با شرطی که باعث مجهول شدن موضوع معامله شود، ممکن است موجب بطلان قرارداد شود.
۱۰ شرطی که باعث بیاعتباری قرارداد میشود
شرط غیرممکن در قرارداد
یکی از شروطی که میتواند اعتبار قرارداد را تحت تأثیر قرار دهد، شرطی است که انجام آن از نظر عقلی یا عملی امکانپذیر نباشد.
برای مثال:
فروشنده در قرارداد فروش زمین شرط کند:
«خریدار موظف است ظرف یک ماه یک ساختمان ۱۰۰ طبقه در این زمین احداث کند.»
اگر اجرای چنین شرطی واقعاً غیرممکن باشد، این شرط اعتبار قانونی نخواهد داشت.
نکته:
غیرممکن بودن شرط باید به شکلی باشد که امکان اجرای آن وجود نداشته باشد، نه اینکه صرفاً دشوار یا پرهزینه باشد.
شرط نامشروع و خلاف قانون
شرطی که مخالف قوانین، مقررات یا نظم عمومی باشد، اعتبار ندارد.
مثال:
در یک قرارداد کاری شرط شود:
«کارمند پس از پایان همکاری هیچگاه حق اشتغال در هیچ شغلی را ندارد.»
چنین شرطی ممکن است به دلیل محدود کردن غیرمنطقی حقوق قانونی فرد، باطل شناخته شود.
همچنین قراردادی که شامل شرط انجام یک عمل مجرمانه باشد، از حمایت قانونی برخوردار نیست.
شرط مجهول در قرارداد
یکی از شرایط اساسی صحت شروط، مشخص و معلوم بودن آن است.
اگر شرط به گونهای تنظیم شود که طرفین دقیقاً ندانند چه تعهدی ایجاد شده، ممکن است باطل شود.
مثال:
«خریدار موظف است مبلغ مناسبی را بعداً به فروشنده پرداخت کند.»
عبارت «مبلغ مناسب» مشخص نیست و معیار دقیقی برای اجرا ندارد.
شرط خلاف مقتضای ذات قرارداد
این مورد یکی از مهمترین دلایل بیاعتباری قراردادها است.
منظور از مقتضای ذات عقد، اثر اصلی و ماهیت اساسی آن قرارداد است.
برای مثال:
در عقد فروش، هدف اصلی انتقال مالکیت است.
اگر شرط شود:
«خریدار مالک مال خریداری شده نشود.»
این شرط با ماهیت عقد بیع تعارض دارد و میتواند باعث بیاعتباری قرارداد شود.
شرط خلاف نظم عمومی و اخلاق حسنه
برخی شروط حتی اگر طرفین با رضایت کامل آن را امضا کنند، به دلیل آسیب به جامعه یا اصول اخلاقی پذیرفته نمیشوند.
مثال:
شرطی که فرد را مجبور به انجام فعالیت غیرقانونی یا اقدامی مخالف ارزشهای عمومی جامعه کند.
قانون اجازه نمیدهد افراد با توافق خصوصی، قواعد اساسی جامعه را کنار بگذارند.
شرطی که موضوع قرارداد را نامعلوم کند
یکی از پایههای اصلی قرارداد، مشخص بودن موضوع معامله است.
اگر شرط باعث شود موضوع قرارداد نامعلوم یا مبهم شود، اعتبار قرارداد ممکن است از بین برود.
مثال:
فروشنده متعهد شود:
«یکی از خودروهای خود را در آینده به خریدار منتقل میکند.»
اما مشخص نباشد کدام خودرو، چه مدل و با چه شرایطی.
شرطی که باعث فریب یا تضییع حقوق یکی از طرفین شود
اگر شرطی با هدف سوءاستفاده از طرف مقابل تنظیم شود، ممکن است دادگاه آن را نپذیرد.
مثال:
در قرارداد فروش شرط شود:
«خریدار تمام حقوق قانونی خود درباره عیب، خسارت و ضمانت اجرا را برای همیشه از دست میدهد.»
چنین شروطی در بسیاری از موارد با اصول حمایت قانونی تعارض پیدا میکند.
شرط انجام کاری خارج از اختیار شخص
شخص نمیتواند دیگری را متعهد به انجام کاری کند که کنترل یا اختیار آن را ندارد.
مثال:
در قرارداد فروش شرط شود:
«فروشنده تضمین میکند قیمت ملک در آینده حتماً دو برابر شود.»
افزایش قیمت بازار در اختیار فروشنده نیست؛ بنابراین چنین شرطی قابل اجرا نخواهد بود.
شرطی که باعث مجهول شدن عوضین قرارداد شود
در قراردادهای مالی، مشخص بودن مبلغ، کالا یا تعهدات طرفین اهمیت زیادی دارد.
اگر شرط باعث شود ارزش یا موضوع تعهد مشخص نباشد، قرارداد ممکن است با مشکل حقوقی مواجه شود.
مثال:
«خریدار در آینده هر مبلغی که فروشنده تعیین کند پرداخت خواهد کرد.»
این شرط باعث ایجاد ابهام در تعهد مالی میشود.
شرط سلب کامل حقوق قانونی افراد
برخی افراد تصور میکنند میتوانند با قرارداد تمام حقوق قانونی خود را از بین ببرند؛ اما همیشه این امکان وجود ندارد.
مثال:
شرط شود:
«طرفین حق هیچگونه اعتراض، شکایت یا مطالبه قانونی نسبت به قرارداد را ندارند.»
اگر این شرط باعث حذف حقوق اساسی افراد شود، ممکن است اعتبار نداشته باشد.
اصل بر این است که بطلان یک شرط، باعث بطلان کل قرارداد نمیشود؛ مگر اینکه آن شرط به اندازهای مهم باشد که بدون آن، قرارداد شکل نگیرد یا با ماهیت اصلی عقد در تضاد باشد.
به همین دلیل تشخیص اینکه یک شرط فقط باطل است یا باعث بیاعتباری قرارداد میشود، نیازمند بررسی دقیق متن قرارداد و شرایط معامله است.
چگونه از قرار دادن شروط مشکلساز در قرارداد جلوگیری کنیم؟
برای جلوگیری از مشکلات حقوقی بهتر است:
قبل از امضای قرارداد تمام شروط را بررسی کنید.
از درج عبارات مبهم و کلی خودداری کنید.
تعهدات هر طرف را دقیق مشخص کنید.
شروط مخالف قانون را حذف کنید.
در قراردادهای مهم مانند خرید ملک، مشارکت در ساخت و قراردادهای تجاری از مشاوره حقوقی استفاده کنید.
جمعبندی
شروط قرارداد نقش مهمی در تعیین حقوق و تعهدات طرفین دارند؛ اما همه شروط اعتبار قانونی ندارند. شرط غیرممکن، شرط نامشروع، شرط مجهول، شرط خلاف مقتضای ذات عقد و سایر شروطی که با قوانین و اصول حقوقی تعارض دارند، ممکن است باعث بیاعتباری شرط یا حتی کل قرارداد شوند.
شناخت این موارد پیش از امضای قرارداد میتواند از بسیاری از اختلافات، دعاوی حقوقی و خسارتهای مالی جلوگیری کند.
